M. Dębiec

Słownik pracowników książki polskiej

   Słownik pracowników książki polskiej to wysoko ceniona i jedyna na naszym rynku wydawniczym publikacja, która obejmuje biogramy przedstawicieli wszystkich zawodów, w różnoraki sposób  powiązanych z książką polską – od czasów najdawniejszych po współczesność. W jego tomach znaleźć można biogramy drukarzy i wydawców, ilustratorów, iluminatorów, introligatorów, kolporterów i księgarzy, a także właścicieli kolekcji i bibliofilów, bibliotekarzy i organizatorów bibliotek, bibliologów oraz bibliotekoznawców i innych badaczy, których aktywność splatała się z dziejami książki polskiej w kraju i zagranicą.

Geneza Słownika sięga czasu ostatniej wojny. Prace nad Słownikiem zainicjował Adam Łysakowski jako dyrektor Państwowego Instytutu Książki w Łodzi i już od lat 40. Przygotowania do publikacji rozpoczęto  w 1961 r. Obowiązki redaktora naczelnego objęła w tym czasie Irena Treichel. W lutym 1962 r. ogłoszony został Wykaz haseł proponowanych do opracowania. W przygotowaniu biogramów wzięło udział ponad 550 autorów.

    Słownik pracowników książki polskiej ukazał się nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego w grudniu 1972 roku, na zamknięcie Międzynarodowego Roku Książki.
Objął około 3 tysięcy biogramów, które przeszły przez skrupulatną redakcję Ireny Treichel. Sama redaktor zamieściła w Słowniku 29 artykułów biograficznych oraz napisała wstęp. Pracom bieżącym nad Słownikiem poświęciła kilka sprawozdań, apelując o współpracę na łamach prasy bibliotekarskiej oraz popularyzując ideę także dla szerokiego grona odbiorców w tygodniku „Przekrój” (Słownik biograficzny prosi o materiały, 1965, nr 1031; Słownik biograficzny pęcznieje, 1965, nr 1047).

Głównym przedmiotem zainteresowań biogramów jest działalność w zakresie spraw książki, szczegóły biograficzne ograniczono do niezbędnego minimum. Dane biograficzne w przypadku postaci działających dla książki sporadycznie lub marginesowo zredukowano do określeń zawartych w nagłówkach artykułów – wskazania kim była dana osoba. Każdy artykuł zaopatrzony jest w nazwisko autora oraz bibliografię.

Wyeksponowaniu elementów historycznych służy łączenie w hasła zbiorowe w układzie chronologicznym biogramów członków rodzin o tym samym nazwisku, prowadzących tę samą działalność, a także łączenie haseł pokrewnych odsyłaczami.

Po publikacji Słownika bezzwłocznie przystąpiono do prac nad suplementem, o którego potrzebie wspomniano już we wstępie do głównego wydawnictwa. Redaktorem pozostała Irena Treichel i kontynuowała prace w wypróbowany już sposób, chociaż w znacznie zmniejszonym zespole osobowym. Dzięki uzyskanemu wsparciu finansowemu ze strony Instytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi oraz prywatnej fundacji Heleny Więckowskiej prace sfinalizowano w połowie lat 80. Suplement ukazał się w styczniu 1986, również nakładem Państwowego Wydawnictwa Naukowego, i objął około pół tysiąca życiorysów, z czego aż 122 były autorstwa Ireny Treichel. Była ona także autorką wstępu oraz koncepcji indeksu, wspólnego dla Słownika pracowników książki polskiej i Suplementu, a łączącego w jednym ciągu alfabetycznym instytucje i osoby; instytucje, podzielone na hasła szczegółowe („biblioteki”, „drukarnie”, „introligatornie”, „księgarnie” i inne), uszeregowano dodatkowo według nazw miejscowości, a następnie według nazw własnych instytucji i nazwisk właścicieli. Podobnie jak miało to miejsce w przypadku Słownika, również prace nad Suplementem redaktor Treichel relacjonowała na bieżąco w prasie bibliotekarskiej (Suplement do „Słownika pracowników książki polskiej”, „Przegląd Biblioteczny”, 1979, zeszyt 3).

W 1987 roku Irena Treichel przystąpiła jeszcze do przygotowania drugiego Suplementu (będąc zatrudnioną w wymiarze 1/2 etatu w Bibliotece Uniwersyteckiej w Łodzi), ale na etapie prac wstępnych zaskoczyła ją śmierć; redakcję przejął Jerzy Tynecki, a po jego śmierci w 1992 roku Hanna Tadeusiewicz, współpracowniczka Ireny Treichel w łódzkim ośrodku Słownika, która doprowadziła do wydania suplementów: drugiego w 2000 r. i trzeciego w 2010 r.

Pierwszy Suplement (ukazał się w 1986 r.) uzupełnia Słownik o ok. 550 nowych biogramów. Obejmuje też indeks — wspólny do Słownika i do Suplementu. Zamieszczone w Suplemencie biogramy dotyczą osób zmarłych ostatnio, w latach siedemdziesiątych, choć — zaznaczyć to należy — nie wszystkich wybitnych pracowników książki polskiej zmarłych w tym czasie udało się uwzględnić. Jednocześnie obejmują, podobnie jak Słownik, postacie z okresów wcześniejszych, od XIII w. począwszy. Ponieważ w Słowniku najliczniej reprezentowane są duże ośrodki kulturalne, jak Warszawa, Kraków, Poznań itp., w doborze haseł do Suplementu uwzględniono szerzej postacie związane swą działalnością z mniejszymi i zupełnie małymi miastami i miasteczkami Polski, wydobywając z całego dostępnego materiału dość dużo najbardziej znaczących. Ok. 75% wszystkich biogramów stanowią pierwsze opracowania, oparte na materiałach źródłowych. W przygotowaniu ich uczestniczyło ok. 100 autorów. Niektóre hasła Suplementu wiążą się ze sobą merytorycznie – oznaczono je w tekstach biogramów: → (strzałką) bądź związane z hasłami Słownika – te oznaczano: * (gwiazdką). Obok haseł posiadających pełne  opracowania zamieszczono w Suplemencie – więcej niż w Słowniku – tzw. haseł sygnalizujących, które zwracają uwagę na wiele zapomnianych a zasługujących na przypomnienie postaci i mają wskazywać  na potrzebę dalszych badań, zwłaszcza w zakresie źródeł regionalnych. Drugą część Suplementu stanowi indeks osób i instytucji. Obejmuje on w jednym alfabecie nazwiska osób (a także pseudonimy, kryptonimy) i nazwy instytucji związanych z historią książki polskiej, występujące w tekstach Słownika i Suplementu. Określone instytucje zgrupowano pod hasłami: 1)BIBLIOTEKI, 2)DRUKARNIE, 3)INTROLIGATORNIE, 4)KSIĘGARNIE. W obrębie wyżej wymienionych haseł zastosowano układ alfabetyczny według nazw miejscowości i regionów, a następnie według nazw instytucji i nazwisk właścicieli. Poza tymi czterema głównymi zestawieniami indeks obejmuje także kilka mniejszych: DRZEWORYTNIE, PAPIERNIE, SKRYPTORIA, PRACOWNIE ILUMINATORSKIE. Inne hasła rzeczowe (jak nazwy towarzystw, związków, szkół bibliotekarskich) figurują jako zapisy indywidualne w odpowiednich miejscach układu alfabetycznego. W zapisach odnoszących się do instytucji podano w nawiasach inne nazwy niż przyjęta podstawowa. Pojawiały się także zapisy odsyłaczowi. Cyfry po zapisach indeksowych wskazują strony Słownika, cyfry podane po: * (gwiazdce) – strony Suplementu. Hasła zaopatrzone są wskazaniem na autora oraz bibliografią.

     Suplement II (ukazał się w 2000 r.) stanowi kolejną kontynuację Słownika i uzupełniając go o dalsze 392 biogramy osób związanych z wytwarzaniem i rozpowszechnianiem książki polskiej. Są to głównie życiorysy osób zmarłych po 1980 roku pracujących w danych ośrodkach kulturowych kraju. Biogramy przygotowało 113 autorów. Wiążące się hasła oznaczono w tekstach następująco: * (gwiazdka) oznacza, że hasło znajduje się w tomie Słownika z 1972 roku, ** (dwie gwiazdki), iż jest ono w Suplemencie z 1986 roku, zaś → (strzałka) odsyła do biogramu zamieszczonego w Suplemencie II. Konstrukcja indeksu jest taka sama jak w Suplemencie I.

    Suplement III (ukazał się w 2010 r.) zakresem obejmuje 404 biogramy osób w różnoraki sposób powiązany z książką polską i jej funkcjonowaniem, przy czym zdecydowana większość haseł dotyczy ludzi, którzy zmarli w okresie od roku 2000, (z uzupełnieniami braków wcześniejszych wydań) do początków 2010 r. Są to biogramy osób związanych z wytwarzaniem i rozpowszechnianiem książki polskiej, działających w Polsce i poza jej granicami. Hasła przygotowało 198 osób. Wszystkie teksty autorskie zostały opracowane redakcyjnie pod kierunkiem prof. dr hab. Hanny Tadeusiewicz w Pracowni Słownika pracowników książki polskiej, istniejącej od 1992 roku w Katedrze Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Uniwersytetu Łódzkiego.

Bibliografia

Tadeusiewicz H. (red.), Wstęp, w: Słownik pracowników książki polskiej. Suplement II, Wydawnictwo SPB, Warszawa 2000, s. 7.

Tadeusiewicz  H., Irena Treichel jako redaktor „Słownika pracowników książki polskiej”, „Przegląd Biblioteczny„, 1989/2, s. 101-105

Treichel I. (red.), Wstęp, w: Słownik pracowników książki polskiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1972, s. 6-10.

Treichel I. (red.), Wstęp, w: Słownik pracowników książki polskie. Suplement, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa-Łódź 1986, s. 7-8.

Treichel I., Suplement do Słownika pracowników książki polskiej, „Przegląd Biblioteczny”, 1973/3, s. 329-332.

Pieńkowska K., Irena Treichel (1918-1987), „Przegląd Biblioteczny„, 1989/2,
s. 97-100

Źródło:

http://www.ebib.info/content/view/2872/164/ [dostęp: 04.12.2011].

Reklamy