M. Dębiec

BIOGRAFIA ALEKSANDRA KAMIŃSKIEGO

Lata chłopięce (1903-1921)

Aleksander Kamiński urodził się 28 stycznia 1903 roku w Warszawie. Jego ojciec, Jan Kamiński przybył do Warszawy z Podlasia. Wykształcił się i pracował zawodowo jako farmaceuta[1]. Matką Aleksandra była Petronela Kazimierczak, wywodząca się ze środowiska włościańskiego z okolic Łęczycy[2].

O wczesnym okresie dzieciństwa Aleksandra Kamińskiego wiadomo dość niewiele. W 1905 roku przeniósł się wraz z rodzicami do Kijowa, gdzie osiedli na stałe. Powodem wyjazdu było najprawdopodobniej poszukiwanie lepszych warunków życia i pracy. W Kijowie kilka lat wcześniej osiadł brat matki Aleksandra, co być może również wpłynęło na decyzję Kamińskich odnośnie wyjazdu za granicę[3].

W Kijowie Aleksander rozpoczął naukę w elementarnej szkole rosyjskiej, gdzie uczęszczał przez kolejne cztery lata. Zimą 1911 roku nagle zmarł jego ojciec
a sytuacja bytowa rodziny uległa znacznemu pogorszeniu. Trzy lata później na terenie Europy wybuchła pierwsza wojna światowa. Na terenie ówczesnego Cesarstwa Rosyjskiego zakończyła się ona rewolucją i wojną domową[4].

Coraz bardziej pogarszająca się sytuacja rodzinna Aleksandra doprowadziła do tego, że w wieku dwunastu lat zdecydował się przerwać naukę szkolną i podjąć pracę. Początkowo był zatrudniony jako goniec w banku w Kijowie. W sierpniu 1915 roku wyjechał z matką i wujem do Rostowa. Tam również udało mu się podjąć pracę gońca bankowego. Nauczył się pisać na maszynie, dzięki czemu zlecano mu również przepisywanie korespondencji bankowej. Pod koniec 1916 roku przeniósł się wraz z wujem do Humania[5]. W czasie podróży z niewyjaśnionych do końca przyczyn stracił kontakt z matką. Wiadomo jedynie, że udała się ona na Kaukaz do Baku i przebywała tam przez kilka następnych lat[6].

Na początku pobytu w Humaniu za poręczeniem wuja pracował w kolejnym banku. W 1918 roku wstąpił do I Humańskiej Drużyny Harcerskiej im. Tadeusza Kościuszki[7]. W tym czasie chciał również wrócić do nauki szkolnej. Możliwe stało się to, gdy skończył 15 lat. „Zdolności i wielka chęć zdobywania wiedzy pozwoliły Olkowi przy pomocy starszego kolegi, Zygmunta Lorentowicza, opanować w ciągu jednego roku szkolnego 1919/1920 materiał klas V i VI i zdać egzamin do klasy VII”[8]. Szkołę średnią dokończył już w Warszawie (gimnazjum K. Kulwiecia), gdzie zdał również egzamin maturalny[9].

W 1920 roku w tragicznych okolicznościach został zamordowany wuj Aleksandra, który do tej pory się nim zajmował. Siedemnastoletni wówczas Kamiński w związku z okolicznościami został zmuszony do sprzedania większości dobytku z mieszkania wuja. Za uzyskane pieniądze mógł skromnie utrzymać się do końca roku szkolnego. Przez pewien czas opiekowali się nim sąsiedzi, aż do momentu, gdy sam zgłosił się do „ochrony” w Humaniu, w której przebywały polskie sieroty opuszczone w wyniku toczących się walk w Rosji. Potem przeniósł się do mieszkania swojego zwierzchnika harcerskiego, Oskara Żawrockiego[10].

W latach 1918-1921 młody Aleksander Kamiński aktywnie uczestniczył
w pracy harcerskiej, głownie na terenie Humania. W drużynie i hufcu pełnił różne funkcje, m.in.: zastępowego (od 28 kwietnia 1918), przybocznego (od 15 kwietnia 1919), drużynowego (od 1 października 1919), przybocznego hufca (od 1 września 1918 do 12 stycznia 1919), organizatorem Hufca (od maja 1920 do lutego 1921)[11].

 Od 1919 roku władze bolszewickie dążyły do likwidacji skautingu. Rozpoczęły się represje. W wyniku działań komunistów Aleksander Kamiński został nawet na pewien czas zatrzymany przez Nadzwyczajną Komisję do Walki
z Kontrrewolucją (Czeka). Po wypuszczeniu z więzienia oficjalnie rozwiązał skauting polski w Humaniu 2 maja 1920 roku. Jednoczenie konspiracyjnie kontynuowano działalność harcerską[12]. W listopadzie 1920 roku Kamiński zorganizował w podziemiu harcerski hufiec pod nazwą – Związek Uczniów
i Uczennic Szkół Polskich w Humaniu[13].

Po skończeniu szkoły w Humaniu zaplanował powrót do niepodległej już Polski, do Warszawy. Dnia 26 lutego 1921 roku wraz z grupą kolegów po wielodniowej podróży konnym wozem dotarł do Korca, a następnie do Równego (28 luty 1921) i do Lublina (7 marzec 1921)[14]. Przebieg powrotu w skrótowy
a zarazem dramatyczny sposób opisał w swoim pamiętniku: „Wyjechałem z Humania 16 II g.13. Wstrętna droga, ordynarne mrozy, straszna noc pod Korcem… Siedzę zgarbiony, zziębnięty – spędziłem 20 godzin na mrozie. Lada chwila będzie świtać… Nareszcie… Widać ognie Korca… Chwała Ci Boże… Wtem: «Stój! twoja mat!, stój! strelaju!!!»… Na szczęście awantura z bolszewikami zakończyła się szczęśliwie. Tylko przeżyłem cztery podłe godziny. Ograbiono nas doszczętnie
i puszczono”[15].

              Życie przed wojną (1921-1939)

Młody Kamiński dotarł do Warszawy 9 marca 1921 roku. Zamieszkał
w Pruszkowie, w bursie im. Konstytucji 3 maja założonej przez Radę Opiekuńczą miasta dla osieroconej i ocalałej z wojny młodzieży powracającej do Polski[16].

Po osiedleniu w Warszawie Aleksander Kamiński niemal natychmiast zaangażował się w działalność Hufca Pruszkowskiego, którego organizatorem był dobrze znany mu już z lat wcześniejszych Oskar Żawrocki. Kamiński został jego zastępcą, a niedługo potem drużynowym III Pruszkowskiej Drużyny Harcerskiej
im. Tomasza Zana[17].

W tym czasie rozpoczął również pracę jako pomocnik wychowawcy w bursie w Pruszkowie oraz podjął się dalszej nauki w szkole. Uczęszczał do Gimnazjum Kazimierza Kulwiecia w Warszawie, gdzie ukończył klasy VII i VIII. 1 czerwca 1922  roku zdał egzamin maturalny[18]. W tym samym roku objął funkcję wychowawcy
w Radzie Głównej Opiekuńczej miasta Pruszkowa[19].

W październiku 1922 roku przyjęto go na studia historyczne na Uniwersytecie Warszawskim. Specjalizował się w historii średniowiecznej i archeologii[20]. Na studiach interesowały go również nauki pedagogiczne. Uczestniczył w wykładach z etyki, filozofii, pedagogiki, między innymi u prof. Bogdana Nawroczyńskiego, Kazimierza Ajdukiewicza, Tadeusza Kotarbińskiego, Władysława Tatarkiewicza i Stanisława Kota[21].

Latem 1923 roku do Polski w złym stanie zdrowia powróciła matka Kamińskiego. Za sprawą Rady Opiekuńczej miasta Pruszkowa otrzymali do użytku mieszkanie. Aleksander zaangażowany był wtedy mocno w działalność harcerską, studiował, a także dalej pracował, by utrzymać siebie i matkę[22].

Pod koniec drugiego roku studiów za namową i dzięki listom polecającym prof. Włodzimierza Antoniewicza, Kamiński wraz z koleżanką ze studiów Janiną Sokołowską udał się na podróż archeologiczną do Francji[23]. Kamiński odbył tę wyprawę w dość trudnych warunkach nierzadko oszczędzając na żywności, noclegach, przemierzając długie dystanse pieszo[24]. Wykazał się w tym czasie niezwykłym hartem ducha i silnym pragnieniem szerzenia własnej wiedzy. Po miesiącu pobytu we Francji, podróżując dalej sam Kamiński wyjechał do Włoch, zwiedził Genuę, Mediolan, Wenecję, a następnie przez Wiedeń wrócił do Polski[25].

Po powrocie z wspomnianej wyprawy zagranicznej Kamiński poświęcił się pracy i nauce. Ponadto organizował pracę Hufca, przygotowywał oraz prowadził kursy, uczestniczył w obozach instruktorskich. Został kierownikiem największego zakładu opiekuńczego w Pruszkowie, bursy im. Konstytucji 3 maja. Na ten okres przypadają także początki pisarstwa Kamińskiego[26].

W roku 1926 wielokrotnie uczestniczył w spotkaniach  organizowanych przez Towarzystwo Higienicznego w Warszawie, na których to znani już w tym czasie pedagodzy wygłaszali swoje odczyty, między innymi Józef Czesław Babicki i Janusz Korczak. Kamiński nawiązał współpracę z „Naszym Domem”, placówką opiekuńczą prowadzoną przez Marynę Falską. Udało mu się również  bezpośrednio zaobserwować pracę Janusza Korczaka w „Domu Sierot”[27].

W lipcu 1928 roku umarła matka Kamińskiego, którą opiekował się
w Warszawie przez pięć lat[28]. W tym samym roku Aleksander Kamiński złożył swoją pracę magisterską pt. Jadźwingowie, ich narodowość, siedziby i kultura, pisaną pod kierunkiem prof. J. Kochanowskiego. Tym samym ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim uzyskując dyplom magistra filozofii w zakresie historii z przedmiotem pobocznym archeologia. W roku szkolnym 1928/1929 został wybrany na komendanta Mazowieckiej Chorągwi Harcerzy[29]. Wkrótce zakończył pracę wychowawcy w bursach pruszkowskich i przez rok pracował jako nauczyciel historii w gimnazjum im. św. Stanisława Kostki w Warszawie[30].  W 1929 roku był nauczycielem w Gimnazjum S. Kulwiecia, ale już po roku wrócił do pracy w internatach[31].

Pracę w szkole oraz działalność harcerską niemal na rok przerwało powołanie do wojska. Kamiński odbywał służbę w koszarach piechoty w Grudziądzu. Na przełomie marca i kwietnia 1930 roku po wyczerpujących ćwiczeniach ciężko zachorował na zapalenie opłucnej. Pod koniec maja wyszedł ze szpitala i został zwolniony z dalszej służby wojskowej[32]. 15 sierpnia 1930 roku ożenił się z Janiną Sokołowską[33].

Do 1931 roku pracował jako kierownik bursy Związku Osadników Kresowych dla młodzieży szkół zawodowych w Warszawie[34]. Równocześnie z pracą w bursie brał udział w tworzeniu w Głównej Kwaterze Męskiej ZHP nowego wydziału, tzw. zuchowego, na którego czele stanął na wiele lat (funkcję tę pełnił
z kilkumiesięczną przerwą w 1933 r. aż do września 1937 r.)[35].

W 1931 roku z powodu nawrotu choroby płucnej musiał zrezygnować ze stanowiska kierownika bursy w Warszawie i poddać się leczeniu. Na początku kwietnia przebywał w sanatorium Związku Nauczycielstwa Polskiego w Zakopanem. Jego stan zdrowia nie poprawiał się. Przewieziono go do szpitala w Krakowie, a następnie w Warszawie, gdzie poddano go dwóm operacjom, m.in. operacji usunięcia nerki. Po kilkumiesięcznym pobycie w szpitalu Kamiński powrócił do Zakopanego, tam też zdecydował się zamieszkać z rodziną – żoną Janiną i córką Ewą[36].

W 1933 roku objął stanowisko kierownika Harcerskich Szkół Instruktorskich, najpierw w Nierodzimiu (do 1937 roku), później w Górkach Wielkich (do 1939 roku)[37]. Oprócz kierowania Szkołami Instruktorskimi Aleksander Kamiński kierował eksperymentem pedagogicznym, który polegał na zastosowaniu metody zuchowej i harcerskiej w nauczaniu powszechnym. W roku szkolnym 1935/1936 władze szkolne przydzieliły do realizacji eksperymentu klasy I, II, III szkoły powszechnej nr I w Mikołowie. Z kolejnymi latami eksperyment obejmował kolejną klasę. Aleksander Kamiński we współpracy z nauczycielami starał się przenieść na grunt nauczania szkolnego trzy podstawowe elementy metody harcerskiej, a mianowicie: zabawę, system zastępowy i sprawności oraz swoistą atmosferę. Wybuch drugiej wojny światowej przerwał eksperyment w Mikołowie, a także zakończył działalność Kamińskiego w Szkole Instruktorskiej w Górkach Wielkich[38].

Zgodnie z zapisem w raporcie z lutego 1945 roku phm. Albin Świerzyński przyjechał do Górek Wielkich 1 września 1939 roku około 13:30. W ośrodku zastał cały personel i drużynę harcerzy. Około godziny 16:00 Kamiński postanowił ewakuować ośrodek. Wieczorem wszyscy dwoma furmankami wyruszyli w stronę Bielska, a stamtąd pociągiem pojechali na wschód. Aleksander Kamiński oddzielając się od grupy postanowił wrócić jeszcze do ośrodka. Pożyczył rower od jednego z harcerzy i udał się w kierunku Górek Wielkich (na Śląsku Cieszyńskim). Teren ten był już oblężony przez żołnierzy niemieckich. Kamiński kolejny raz zawrócił, rowerem udał się do Bielska-Białej, następnie przez Kraków udał się do Lublina, a stamtąd z kolei dojechał do Warszawy[39].

              Lata wojny (1939-1945)

Aleksander Kamiński dotarł do Warszawy prawdopodobnie 12 września[40]. Zgłosił się do Wojennego Pogotowia Harcerzy. Uczestniczył w jego pracach. Pogotowie zajmowało się w tym czasie organizacją patroli sanitarnych na ulicach miasta, udzielaniem pomocy przeciwpożarowej, spełnianiem doraźnych służb na żądanie wojska i organizacji cywilnych[41].

W czasie oblężenia Warszawy Kamiński zaangażował się również
w opiekę nad uchodźcami i pogorzelcami. Został mianowany opiekunem w jednym z Tymczasowych Punktów Opiekuńczych, powoływanych przez Komitet Samopomocy Społecznej wraz z początkiem września 1939 roku. Prowadził tę funkcję jeszcze jakiś czas po kapitulacji Warszawy[42].

Kamiński rozpoczął działalność konspiracyjną od października 1939 roku jako członek Głównej Kwatery („Pasieka”) Szarych Szeregów. Aktywnie współpracował również z SZP (Służba Zwycięstwu Polski)[43]. W początkowym okresie organizacji Kwatery Głównej Kamiński był odpowiedzialny za organizowanie wizytacji terenu, między innymi nawiązywał kontakty ze środowiskiem harcerskim oraz z informatorami. W lecie 1940 roku na własną prośbę przestał pełnić tę funkcję, ale pozostał doradcą naczelników Szarych Szeregów[44].

Kamiński pod pseudonimem „Kaźmierczak” zaczął ściśle współpracować
z wojskiem niedługo po zajęciu Warszawy przez Niemców. Skontaktował się wówczas z Henrykiem Józewskim, który został mianowany komendantem Okręgu Stołecznego Służby Zwycięstwu Polskie (nazwany później Związkiem Walki Zbrojnej, a następnie Armią Krajową). Ten powierzył mu zadanie utworzenia periodycznego wydawnictwa informującego o sytuacji wojennej, politycznej i gospodarczej w kraju i na świecie. W ten sposób zainicjowano powstanie tygodnika „Biuletynu Informacyjnego”[45]. Pierwszy numer ukazał się 15 listopada 1939 roku „jako powielaczowa jednostronicowa gazetka w nakładzie […] 90 egzemplarzy” Drukowany był w Instytucie Głuchoniemych i Ociemniałych, a kolportowany przez nauczycielki Instytutu”[46]. Z czasem Drukarnie Tajnych Zakładów Wydawniczych (TWZW) zapewniły pismu dużo większy nakład, nawet do kilkudziesięciu tysięcy egzemplarzy. Aleksander Kamiński sam zorganizował zespół redakcyjny. Zapewnił również serwis radiowy, który przez długi okres okupacji prowadziła Julia Goryciska, pseud. „Leti”[47].

1 listopada 1940 roku w „Biuletynie” ukazał się artykuł autorstwa Aleksandra Kamińskiego, pt.: Mały Sabotaż. W dużej mierze stał się on inspiracją do utworzenia nowej organizacji – Małego Sabotażu „Wawer”. Działalność organizacji rozpoczęto od próbnej akcji sabotażowej, która miała miejsce 5 grudnia 1940 roku i polegała na tłuczeniu szyb fotografom, którzy w witrynach swoich zakładów wystawiali fotografie umundurowanych Niemców. We wspomnianej akcji wzięło wówczas udział pięć osób – Aleksander Kamiński, Maria Straszewska, Józef Piątkowski, Antoni Bereśniewicz i Leszek Wysocki[48]. Po udanej akcji zaplanowano zaangażować w kolejne zespoły harcerskie. „Najbardziej znane i widoczne efekty działalności „Wawra” to m.in.: rysunki kotwicy Polski Walczącej i litery V, napisy w miejscach publicznych, kolportaż ulotek, gazowanie kin, akcje megafonowe”[49].

W kwietniu 1941 roku Aleksander Kamiński objął funkcję szefa Biura Informacji i Propagandy (BIP) Okręgu Stołecznego ZWZ i dalej działał jako redaktor naczelny „Biuletynu Informacyjnego”. W tym samym roku w ramach kierownictwa BIPu utworzył organizację „Sztuka”, której celem było włączenie środowisk artystycznych do walki z okupantem poprzez tworzenie
i rozpowszechnianie prac o charakterze antyhitlerowskim[50].

3 listopada 1942 roku Aleksander Kamiński uniknął aresztowania przez Gestapo, ale do Oświęcimia wywieziono gospodarzy, u których był zameldowany wraz ze swoją rodziną. Bojąc się dekonspiracji używa nowego pseudonimu – „Hubert” (3 listopada przypadał dzień św. Huberta)[51].

Od 1 sierpnia do 4 października 1944 roku, w czasie Powstania Warszawskiego nadal pełnił funkcję redaktora „Biuletyn Informacyjnego”, który został przekształcony w dziennik Komendy Głównej Armii Krajowej[52].
Po zakończeniu walk powstańczych Aleksander Kamiński z dokumentami zaświadczającymi, że choruje na gruźlicę opuścił Warszawę jako cywil. Skierowano go do przejściowego obozu w Pruszkowie, ale w czasie wywozu pociągiem udało mu się wyskoczyć z wagonu w Skierniewicach i dotarł do mieszkającej tam od pewnego czasu żony i córki. Pozostali tam aż do wyzwolenia kraju spod okupacji niemieckiej[53].

               Losy i działalność po wojnie (1945-1978)

Na początku 1945 roku, jeszcze będąc w Skierniewicach Aleksander Kamiński nawiązał kontakt z prof. Heleną Radlińską, która również znalazła w tym miejscu schronienie tuż po Powstaniu Warszawskim. Kiedy w Łodzi  zorganizowano uniwersytet, prof. H. Radlińska objęła kierownictwo Zakładu Pedagogiki Społecznej. Niedługo potem Kamiński wraz z rodziną przeniósł się do Łodzi i został zatrudniony we wspomnianym już Zakładzie na stanowisku starszego asystenta. Pełnił w tym czasie również obowiązki asystenta w Katedrze Pedagogiki Ogólnej u boku prof. Sergiusza Hessena[54]. Kamiński przygotowywał pod kierunkiem prof. S. Hessena swoją pracę doktorską opartą na przedwojennych próbach wprowadzenia metody harcerskiej do dydaktyki szkolnej, na przykładzie szkół w Nierodzimiu i Mikołowie. Pracę tę Kamiński obronił w 1947 roku, a w następnym została ona opublikowana pod tytułem Nauczanie i wychowanie metodą harcerską[55].

Jego obowiązki uniwersyteckie oraz prowadzone badania zostały wstrzymane z powodu choroby jesienią 1949 roku, kiedy to doznał  poważnego krwotoku płucnego. Lekarze podejrzewali gruźlicę i zalecili kilkumiesięczne leczenie. W okresie od 12 grudnia do 5 marca 1950 roku Kamiński przebywał w sanatorium w Tuszynku pod Łodzią, a od 5 maja w Domu Wypoczynkowym „Mądralin” blisko Otwocka. Pogrążył się w tym czasie nad opracowywaniem materiału do prac o polskich związkach młodzieży [56].

W tym też okresie zlikwidowano Katedrę Pedagogiki Społecznej
prof. Heleny Radlińskiej i Katedrę Historii Doktryn Pedagogicznych prof. Sergiusza Hessena. Tym samym dnia 30 kwietnia 1950 roku Aleksander Kamiński został zwolniony z posady na Uniwersytecie Łódzkim[57]. „W życiu Kamińskiego rozpoczął się nowy, trudny okres przypadający na lata 1950-1958. Odsunięto go od pracy naukowej […], zabrakło kontaktów z młodzieżą, uniemożliwiono mu upowszechniania swoich poglądów. Uczony zamknął się z zaciszu prywatnej pracowni naukowej, by powrócić do studiów historycznych nad Jaćwieżą, a także kontynuować badania nad historią związków młodzieży i dokonać wielu przewartościowań w swoich poglądach”[58]. Po powrocie z sanatorium Kamiński został zatrudniony przez prof. Helenę Radlińską w Towarzystwie Studiów Społecznych, ale większość czasu poświęcił pracy naukowej – kontynuował badania nad polskimi związkami młodzieży i publikował swoje prace[59].

W 1958 roku Aleksander Kamiński, po ośmiu latach przerwy wrócił do pracy dydaktycznej i naukowej na Uniwersytecie Łódzkim. Był adiunktem
w Zakładzie Socjologii aż do 1961 roku. W tym czasie pracował nad rozprawą habilitacyjną – Prehistoria polskich związków młodzieży. W listopadzie 1959 roku odbył kolokwium habilitacyjne na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1960 roku oficjalnie otrzymał stopień docenta. W latach akademickich 1958/1959, 1961/1962 prowadził wykłady z pedagogiki społecznej, wykłady monograficzne i seminarium magisterskie[60].

Poświęcił się niemal całkowicie pracy na Uniwersytecie Łódzkim.
W grudniu 1961 roku na nowo założono Katedrę Pedagogiki Społecznej, nad którą to kierownictwo objął Kamiński w kwietniu 1962 roku. Był on również inicjatorem spotkań z udziałem pedagogów społecznych z całej Polski. Odbywały się one co pewien czas aż do 1975 roku. Omawiano na nich bieżące problemy z zakresu pedagogiki społecznej, w tym prezentowano wyniki prowadzonych badań czy też  referowano nowości z zakresu wspomnianej tematyki na podstawie literatury zagranicznej[61].

Również w 1962 roku Kamiński rozpoczął działalność między innymi
w komisji naukowo-badawczej Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej. Było to jedno z najistotniejszych ze stowarzyszeń z jakimi współpracował Kamiński[62].

W ciągu kolejnych lat życia nadal wykładał na Uniwersytecie Łódzkim, brał udział w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, opracowywał
i wydawał kolejne publikacje naukowe.

15 marca 1969 roku uchwałą Rady Państwa otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych. Od 1970 roku został powołany na stanowisko kierownika Zakładu Pedagogiki i Teorii Wychowania w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Łódzkiego, którą to funkcję pełnił aż do 1972 roku. 30 września 1972 roku Aleksander Kamiński po wieloletniej pracy dydaktycznej przeszedł na zasłużoną emeryturę w wieku 69 lat[63].

W roku akademickim dojeżdżał jeszcze z Warszawy, dokąd się przeprowadził z rodziną, na zajęcia na Uniwersytecie Łódzkim. Czynne życie naukowe Aleksander Kamiński prowadził do 1975 roku. Potem jego zdrowie uległo pogorszeniu. W ciągu dwóch kolejnych lat musiał ograniczyć wszelkie prace, ale ich nie przerywał. Przygotowywał artykuły do czasopism, przygotowywał kilka prac biograficznych. W lutym 1978 roku poważnie zachorował[64]. Operacja z 8 marca 1978 roku wykazała u Kamińskiego złośliwy nowotwór trzustki.

„Ucałowałam go w czoło, na pożegnanie – do jutra. Zatrzymał moją dłoń, wyszeptał: ­­- dziękuję ci za wszystko, co dla mnie uczyniłaś Janko. Była siódma. Umarł w trzy godziny potem” – wspominała żona Kamińskiego[65].

Aleksander Kamiński zmarł 15 marca, a jego pogrzeb odbył się 21 marca 1978 roku. Został pochowany na Cmentarzu na Powązkach w kwaterze Szarych Szeregów[66]. W jego ostatniej drodze wzięły udział wielotysięczne tłumy, żegnany przez rodzinę, przyjaciół, harcerzy i instruktorów. „Stara gwardia harcerska niosła Jego trumnę. Pochylały się sztandary wojskowe, harcerskie, ZBOWiD-owskie, kompania honorowa Wojska Polskiego huczała werblami. Szczep Harcerski Szarych Szeregów i malutkie zuchy niosły wieńce i wiązanki wiosennych kwiatów. Stawił się również Stanisław Broniewski – były Naczelnik Szarych Szeregów, przyjaciel „Kamyka”. Zwrócił się on do mogił leżących obok bohaterów „Kamieni na szaniec”: «Baczność Szare Szeregi! Wyrównajcie front! Oto przybył do Was Wasz dowódca – druh Aleksander Kamiński – „Hubert”»”[67].


[1] J. Półturzycki, Aleksander Kamiński, Radom 2006, s. 32.

[2] Tamże, s. 32.

[3] Tamże, s. 32.

[4] Tamże, s. 32.

[5] A. Zawadzka, O Aleksandrze Kamińskiem „Kamyku”, Warszawa 2001, s. 4.

[6] J. Półturzycki, Aleksander, s. 32.

[7] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 7.

[8] Tamże, s. 6.

[9] E. T. Woźniakowa, Aleksander Kamiński – życie zwrócone ku przyszłości, Wrocław 1986, s. 5.

[10] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 6-7.

[11] F. Bocian, Kalendarium życia, działalności i twórczości Aleksandra Kamińskiego, w: Bogactwo życia i twórczości Aleksandra Kamińskiego, red. I. Lepalczyk, W. Ciczkowski, Toruń 1999, s. 234-235.

[12] J. Półturzycki, Aleksander, s. 33-34.

[13] F. Bocian, Kalendarium życia, s. 235.

[14] J. Półturzycki, Aleksander, s. 34.

[15] A. Janowski, Być dzielnym i umieć się różnić. Szkice o Aleksandrze Kamińskiem, Warszawa 1992,
s. 40.

[16] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 13.

[17] Tamże, s. 13.

[18] J. Półturzycki, Aleksander, s. 36.

[19] I. Lepalczyk, E. Marynowicz-Hetka, Aleksander Kamiński, w: Encyklopedia Pedagogiczna XXI Wieku, red. T. Pilch, Warszawa 2005, s. 511.

[20] J. Półturzycki, Aleksander, s. 37.

[21] Tamże, s. 37.

[22] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 17.

[23] F. Bocian, Kalendarium życia, s. 237.

[24] J. Półturzycki, Aleksander, s. 40.

[25] Tamże, s. 40.

[26] Tamże, s. 41.

[27] F. Bocian, Kalendarium życia, s. 238.

[28] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 28.

[29] I. Lepalczyk, E. Marynowicz-Hetka, Aleksander, s. 511.

[30] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 28.

[31] I. Lepalczyk, E. Marynowicz-Hetka, Aleksander, s. 511.

[32] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 30-31.

[33] Tamże, s. 31.

[34] I. Lepalczyk, E. Marynowicz-Hetka, Aleksander, s. 511.

[35] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 31.

[36] Tamże, s. 34-35.

[37] I. Lepalczyk, E. Marynowicz-Hetka, Aleksander, s. 511.

[38] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 55-58.

[39] Tamże, s. 58-59.

[40] J. Półturzycki, Aleksander, s. 51.

[41] W. Ciczkowski, Dziedzictwo pedagogiczne Aleksandra Kamińskiego, Toruń 1996, s. 39.

[42] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 61.

[43] A. K. Kunert, Aleksander Kamiński, w: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1944, Warszawa 1987, s. 77.

[44] W. Ciczkowski, Dziedzictwo, s. 40.

[45] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 63.

[46] M. Straszewska, Wojenna warszawska droga Aleksandra Kamińskiego, w: Harcmistrz Aleksander Kamiński – wizja społeczeństwa obywatelskiego. Materiały pokonferencyjne, red. A. Janowski, Warszawa 2004, s. 32.

[47] Tamże, s. 32.

[48] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 72-73.

[49] A. K. Kunert, Aleksander, s. 77.

[50] F. Bocian, Kalendarium życia, s. 248.

[51] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 85-87.

[52] F. Bocian, Kalendarium życia, s. 249.

[53] J. Półturzycki, Aleksander, s. 61.

[54] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 120.

[55] Tamże, s. 121.

[56] Tamże, s. 133.

[57] Tamże, s. 134.

[58] W. Ciczkowski, Dziedzictwo, s. 61.

[59] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 134-135.

[60] Tamże, s. 163.

[61] Tamże, s. 166.

[62] Tamże, s. 166.

[63] F. Bocian, Kalendarium życia, s. 259-260.

[64] A. Zawadzka, O Aleksandrze, s. 171-175.

[65] B. Wachowicz, Kamyk na szańcu, gawęda o druhu Aleksandrze Kamińskim w stulecie urodzin, Warszawa 2002, s. 574.

[66] J. Półturzycki, Aleksander, s. 72.

[67] E. T. Woźniakowa, Aleksander, s. 7.

Reklamy